Vergelijken begint vaak al vroeg. Je kijkt naar klasgenoten en merkt wie sneller, slimmer of populairder lijkt. Niet omdat er iets mis met je is, maar omdat je via anderen probeert te begrijpen waar jij staat.

Als volwassene houd je daar niet vanzelf mee op. Zeker niet als manager of ondernemer. Alleen wordt het subtieler. Je vergelijkt omzet, team, uitstraling, tempo en succes. Meestal zonder dat iemand het merkt.

Het pijnlijke zit niet in het kijken naar een ander. Het ontstaat wanneer de vraag ongemerkt verandert. Niet meer: wat kan ik hiervan leren? Maar: wat zegt het succes van die ander over mij?

Je bent er niet mee opgehouden, je bent er beter in geworden

Op school was vergelijken zichtbaar. Nu is het geraffineerd. Je noemt het marktonderzoek als je de site van een concurrent doorspit. Je noemt het inspiratie als je op LinkedIn blijft hangen bij iemand die net een mooie opdracht binnenhaalde. Je noemt het scherp blijven als je in een overleg meet hoe jij overkomt ten opzichte van de ander.

Dat is het lastige: hoe beter je erin wordt, hoe minder je het merkt. Het vergelijken is geen moment meer, het is een achtergrondproces geworden. Daarom begint werken aan persoonlijk leiderschap zelden bij het stellen van nieuwe doelen, maar bij de vraag welke maatstaf je nu eigenlijk gebruikt.

Misschien herken je het. Je ziet iemand met een groter team, een mooier pand of meer zichtbaarheid. Je gunt die ander het succes oprecht en toch gebeurt er iets met hoe je naar jezelf kijkt. Wat je vijf minuten eerder nog als een mooie prestatie zag, voelt ineens minder bijzonder.

Dat is niet automatisch jaloezie. Vaak richt je blik zich simpelweg zo sterk op wat de ander heeft, dat je niet meer ziet wat jij zelf hebt opgebouwd.

De meetlat die buiten jezelf ligt

Vergelijken is op zichzelf niet het probleem. Het wordt een probleem als je meetlat structureel buiten jezelf ligt. Als jouw succes bepaald wordt door wat een ander heeft of doet, dan ben je nooit klaar. Want er is altijd wel iemand die verder is, sneller groeit, meer verdient, mooier communiceert.

Die lat verschuift mee. Je bereikt iets, kijkt om je heen, en ziet meteen iemand die meer bereikt heeft. De voldoening duurt seconden. Dan begint het opnieuw.

Hoe zo’n meetlat kan doorwerken, zien we ook terug in promotieonderzoek aan de Universiteit van Amsterdam. In verschillende onderzoeken onder kinderen en adolescenten bleek dat opwaartse sociale vergelijking — jezelf in ongunstige zin vergelijken met een ander — een laag gevoel van eigenwaarde in stand kan houden.

Dat onderzoek is niet uitgevoerd onder volwassen leiders. We kunnen de uitkomsten dus niet één op één vertalen. Maar de beweging is herkenbaar: als de prestaties van een ander steeds bepalen hoe jij naar jezelf kijkt, wordt jouw eigen gevoel van succes afhankelijk van een maatstaf die voortdurend verschuift.

De buitenwereld kan je waardevolle informatie geven. Het wordt pas een probleem wanneer die informatie verandert in een oordeel over jou. Dan gebruik je een ander niet meer als inspiratiebron, maar als bewijs dat jij achterloopt.

Wat het vergelijken je concreet kost

Dit is waar het echt wringt. Vergelijken voelt misschien onschuldig, een moment van twijfel, meer niet. Maar als je eerlijk kijkt naar wat het doet, is de prijs hoger dan je denkt.

• Je energie gaat naar wat een ander doet in plaats van naar je eigen koers
• Je kijkt eerst wat anderen doen voordat je een richting kiest
• Je maakt keuzes om bij te blijven, niet omdat ze bij jou passen
• Je meet je succes af aan iemand anders in je branche
• Je gaat van een netwerkbijeenkomst weg met een kleiner gevoel dan waarmee je kwam
• Je scrolt langs de berichten van anderen en voelt je er slechter door
• Je verliest het zicht op wat jij zelf wilde bereiken
• Je bereikt iets en kijkt meteen naar wie er alweer verder is

Misschien is dat wel de werkelijke prijs van voortdurend vergelijken. Niet dat je je af en toe kleiner voelt, maar dat je keuzes langzaam verschuiven. Je gaat bouwen aan iets wat er aan de buitenkant succesvol uitziet, terwijl je steeds minder goed weet of het nog past bij wat jij zelf wilt.

Vergelijken kost je regie wanneer je niet alleen naar een ander kijkt, maar die ander ook laat bepalen wat voor jou voldoende is. En juist die regie heb je als leider nodig.

Waarom je er niet zomaar mee stopt

Jezelf voornemen om niet meer te vergelijken werkt meestal niet. Vergelijken heeft namelijk een functie. Het helpt je om je te oriënteren, te leren en te zien wat er mogelijk is. Het kan je ook een gevoel van houvast geven: als ik weet waar ik sta ten opzichte van anderen, denk ik te weten of ik het goed doe.

Zeker wanneer je hebt geleerd dat presteren belangrijk is, dat je jezelf moet bewijzen of dat stilstand achteruitgang betekent, wordt de buitenwereld al snel een scorebord. Je kijkt niet alleen om informatie te verzamelen. Je zoekt bevestiging dat je nog meetelt.

Daarom is de vraag niet: hoe stop ik met vergelijken? Een interessantere vraag is: wat gebeurt er met mij wanneer ik naar die ander kijk?

Raak je geïnspireerd en helpt het je om bewuster te kiezen? Of verlies je het contact met wat jij belangrijk vindt en ontstaat er vooral druk om bij te blijven?

In mijn trainingen zie ik regelmatig mensen die veel hebben bereikt en toch het gevoel hebben dat ze naast zichzelf zijn komen te staan. Niet omdat ze niet succesvol zijn, maar omdat ze zo lang hebben gekeken naar wat er van hen werd verwacht dat ze nauwelijks nog weten wat ze zelf willen.

Een andere manier van kijken

Het UvA-onderzoek wijst op een mogelijk alternatief: vergelijk jezelf niet alleen met anderen, maar kijk ook naar je eigen ontwikkeling. De onderzoekers concluderen dat zulke temporele vergelijkingen bij jongeren een mogelijk alternatief vormen: ze kunnen de aandacht meer richten op zelfverbetering, zonder het verlangen om beter te zijn dan anderen op dezelfde manier te voeden.

Dat betekent niet dat je vroegere zelf je nieuwe harde meetlat moet worden. Ook dan kun je jezelf veroordelen omdat je minder energie hebt, minder snel groeit of nog steeds tegen hetzelfde patroon aanloopt. Bovendien veranderen je omstandigheden en hoeft ontwikkeling niet altijd te betekenen dat iets groter, sneller of beter wordt.

Je kunt jezelf daarom andere vragen stellen. Wat heb ik het afgelopen jaar geleerd? Welke keuzes maak ik nu bewuster? Waar durf ik duidelijker te zijn? Wat kost mij minder kracht dan vroeger? En waarin ben ik dichter bij mezelf gekomen?

Kijk dus niet alleen naar de omzet van je branchegenoot, maar ook naar wat jij zelf wilt bouwen. Kijk niet alleen naar hoe zelfstandig het team van een ander lijkt, maar naar de beweging die jouw team heeft gemaakt.

Niet om te bewijzen dat je vooruit bent gegaan. Wel om je ontwikkeling te zien vanuit een maatstaf die beter past bij jouw leven en leiderschap.

De omslag: je eigen kompas terugvinden

De omslag ontstaat niet doordat je een ander voortaan negeert. En ook niet doordat je jezelf alleen nog met vroeger vergelijkt. Het gaat erom dat je opnieuw ontdekt wat voor jou werkelijk van betekenis is.

Dat vraagt om ont-wikkelen: laag voor laag onderzoeken welke ideeën over succes je hebt overgenomen. Wat moest je bereiken om ertoe te doen? Van wie heb je geleerd wat een goede leider is? En past dat nog bij wie jij nu bent en bij wat je wilt bijdragen?

In mijn aanpak begint die beweging bij CARE. Je vertraagt en merkt op wat het voortdurende vergelijken met je doet. Welke gedachten ontstaan er? Wat voel je in je lijf? Waar ontstaat onrust, bewijsdrang of een gevoel van tekort? Niet om het meteen op te lossen, maar om het patroon te leren herkennen.

In DARE richt je je blik op je eigen kompas. Waar sta jij voor? Wat wil jij bouwen? Welke keuze past daarbij, ook als anderen iets anders doen? Daar is moed voor nodig, want je eigen koers volgen betekent soms dat je afwijkt van wat gebruikelijk of succesvol lijkt.

In SHARE breng je die richting naar buiten. Je maakt keuzes, spreekt je uit en neemt jouw plek in. Niet omdat je jezelf nooit meer vergelijkt, maar omdat een ander niet langer bepaalt hoeveel waarde jij aan je eigen weg geeft.

Van reageren naar leiden

Als jij je koers voornamelijk bepaalt op basis van wat anderen doen, loop je het risico dat je vooral reageert in plaats van leidt. Je kijkt dan voortdurend naar buiten voordat je jezelf de vraag stelt: wat zie ík, wat vind ík belangrijk en wat vraagt deze situatie van mij?

Dat betekent niet dat je de buitenwereld moet negeren. Je mag leren van concurrenten, collega’s en andere leiders. Een benchmark kan je informeren. Hij hoeft je niet te dicteren welke richting je kiest.

Persoonlijk leiderschap betekent dat je weet waar je voor staat en dat zichtbaar maakt in de keuzes die je iedere dag maakt. Niet alleen in een lijstje kernwaarden aan de muur, maar juist wanneer jouw keuze afwijkt van wat anderen logisch vinden.

Dat is lef. Niet het grote, dramatische lef. Het is het stille lef om naar anderen te kijken zonder jezelf daarbij kwijt te raken.