Luisteren als leidinggevende: waarom je het antwoord al klaar hebt

Je stelt een vraag en je medewerker begint te antwoorden. Ergens halverwege zijn tweede zin ben jij al drie stappen verder in je hoofd: je denkt aan de oplossing, aan wat je straks gaat zeggen, aan hoe je het gesprek wilt afronden. Je hoort de woorden nog wel, maar je luistert allang niet meer.

Ik herken dit van mezelf, want ik ben een snelle denker. Dat is een kwaliteit: ik zie verbanden snel, ik kan situaties razendsnel analyseren en ik weet vaak al vroeg in een gesprek waar het naartoe gaat. In veel situaties is dat precies wat er nodig is. Maar in gesprekken met mensen had ik hiermee ook een blinde vlek, en een behoorlijk grote. Als er één ding is dat ik heb geleerd in het coachend leidinggeven, dan is het dit: snelheid in je hoofd is geen garantie voor verbinding met de ander.

Snel denken is een kwaliteit en een valkuil

Laten we eerlijk zijn: snel kunnen denken heeft je veel gebracht. Je overziet een vraagstuk voordat anderen het rond hebben, je legt verbanden die niet voor de hand liggen, en je bent daadkrachtig op momenten dat dat nodig is. Dat is niet iets om van af te komen, want het is een kwaliteit die je heeft geholpen te groeien naar de plek waar je nu staat.

Maar diezelfde snelheid kan in een gesprek omslaan in iets wat de verbinding langzaam ondermijnt. Want wat er dan gebeurt, is dat je het begin van een verhaal al aanvult tot het hele verhaal. Je anticipeert en je springt naar de kern die jij ziet, terwijl jouw medewerker iets vertelt wat net even anders ligt dan wat jij dacht te horen. Dat mis je dan. Niet omdat je het niet kunt begrijpen, maar omdat je er al voorbij was.

Het probleem zit niet in je mond, het zit in je hoofd

Er wordt veel geschreven over luistertechnieken, zoals oogcontact houden, samenvatten en doorvragen. Dat zijn nuttige gereedschappen, maar als jij ondertussen in je hoofd al drie antwoorden aan het formuleren bent, zijn het lege gebaren.

Dit is het inzicht dat mij echt stilzette: het probleem bij luisteren is niet dat je te snel praat, maar dat je al aan het antwoord denkt terwijl de ander nog niet klaar is met spreken.

Verstillen is daarom geen gesprekstechniek die je op de ander toepast, het is iets wat je eerst in je eigen hoofd leert. Je leert bewust een stap terug te doen, je leert de neiging te herkennen om al te antwoorden, en je leert die neiging even te laten voor wat het is. Dat is precies wat ik zelf heb mogen leren, niet als tip die ik ergens las, maar als iets wat ik echt heb geoefend.

Dat klinkt misschien eenvoudig, maar als je gewend bent om snel te schakelen voelt stilte in je hoofd aanvankelijk als stilstand. Het voelt bijna oncomfortabel, alsof je iets mist als je even niet vooruitdenkt, terwijl je juist dan pas echt begint te horen.

Waarom je denkt dat je luistert terwijl je dat niet doet

Ik zie dit patroon regelmatig terugkomen in gesprekken die ik voer met leidinggevenden. Ze zeggen dat ze open staan voor feedback en dat ze graag willen weten wat er speelt in hun team, en dat geloven ze ook oprecht.

Maar in het gesprek zelf gaan ze al invullen als een medewerker nog niet uitgepraat is. Ze knikken, ze bevestigen, en ze reageren op wat ze dachten te horen in plaats van op wat er echt gezegd werd. De medewerker merkt dat vaak, niet altijd bewust, maar er verandert iets: hij trekt zich een beetje terug en zegt net iets minder dan hij van plan was.

Dat is het lastige eraan, want je kunt jezelf best wijsmaken dat je aan het luisteren bent terwijl je hoofd al op de volgende zin zit. Ik weet het, want ik heb het zelf gedaan.

Hoe je hiermee kunt oefenen

Toen ik begon te oefenen met verstillen en vertragen, merkte ik iets wat ik niet had verwacht. Gesprekken werden rijker, mensen vertelden meer en kwamen zelf verder, en ik hoefde zelf minder te zeggen.

Dat was confronterend, want een deel van mij dacht dat mijn waarde zat in de snelheid waarmee ik een analyse maakte of een oplossing aandroeg. Maar wat de mensen tegenover mij nodig hadden, was niet altijd mijn oplossing. Ze hadden iemand nodig die echt hoorde wat ze zeiden.

Het begint met één vraag aan jezelf, midden in een gesprek: ben ik aan het luisteren, of ben ik aan het wachten op mijn beurt? Dat is een kleine, simpele vraag, maar als je hem serieus neemt verandert er van alles.

Daarna gaat het om herkennen, bijvoorbeeld van dat gevoel van ongeduld, van “ja maar, ik weet al wat je bedoelt”. Op dat moment hoef je niet te handelen en hoef je alleen maar te merken dat het er is. Wacht dan nog even, één of twee zinnen langer dan je gewend bent.

En als de ander is uitgesproken, geef dan af en toe terug wat je gehoord hebt. Niet om te laten zien dat je oplette, maar om te controleren of je het ook echt goed begrepen hebt. Samenvatten vanuit jouw interpretatie is namelijk iets anders dan herhalen wat er gezegd is, en daar zit soms een wereld tussen.

Je zult merken dat je dan dingen hoort die je anders had gemist: een nuance, een aarzeling, een formulering die net iets anders zegt dan je verwachtte. Daarin zit vaak precies de informatie die het gesprek een diepere laag geeft. Dit is ook wat ik nu toepas in de gesprekken die ik met anderen voer, niet als techniek die ik er bovenop doe, maar als iets wat van binnenuit is gaan leven.

Luisteren is geen zachte vaardigheid die je er even bij doet. Het is een van de scherpste dingen die je kunt inzetten, en het begint bij wat er in jouw hoofd gebeurt terwijl een ander praat. Wil je ervaren wat er verandert als je daar iets aan doet? Daar gaan we mee aan de slag in de gratis Masterclass Authentiek Leiderschap.